شیطنت و انرژی زیاد در کودکان یک امر کاملاً طبیعی و بخشی ضروری از رشد آنها است. با این حال، زمانی که این سطح از انرژی به شکلی غیرقابل کنترل، مداوم و مختلکننده تبدیل میشود، والدین و مربیان نگران میشوند که آیا این رفتارها نشانهای از اختلال نقص توجه و بیشفعالی ADHD هستند یا صرفاً یک دوره طبیعی رشد.
تشخیص صحیح این تفاوت برای ارائه راهکار مناسب حیاتی است در ادامه، به صورت جامع به مقایسه این دو پدیده میپردازیم . برای کسب اطلاعات بیشتر می توانید به سایت دکتر صابر یا این لینک مراجعه کنید.
شیطنت طبیعی کودک
شیطنت طبیعی، رفتاری است که در چارچوب سنی کودک قابل انتظار است این رفتار واکنشی به محیط، نیازهای فیزیولوژیکی خستگی، گرسنگی یا اکتشاف دنیای اطراف است.
ویژگیهای کلیدی شیطنت طبیعی
1. قابل کنترل بودن: کودک معمولاً با یک یادآوری آرام یا تغییر در محیط، میتواند رفتار خود را تعدیل کند.
2. پاسخ به محرک: انرژی زیاد اغلب واکنشی به یک محرک خاص است مثلاً هیجان بازی، حضور در جمع دوستان.
3.تغییرپذیری: سطح انرژی کودک در طول روز نوسان دارد امکان دارد پس از یک فعالیت آرام، به راحتی آرام بگیرد.
4. توجه متمرکز در مواقع مورد علاقه: کودک میتواند برای مدت زمان مناسب سن خود، بر روی بازی یا فعالیتی که واقعاً دوست دارد، تمرکز کند.
5. آگاهی از قوانین: کودک قوانین خانه یا کلاس را میفهمد، اما گاهی اوقات آنها را به چالش بکشد یا فراموش کند.
مثال: کودکی که بعد از یک ساعت نشستن در کلاس، برای چند دقیقه از جا بلند میشود، انرژی خود را تخلیه میکند و سپس سر جایش مینشیند.
اختلال نقص توجه و بیشفعالی
ADHD یک اختلال عصبی-رشدی است که بر توانایی فرد در تنظیم توجه، کنترل تکانهها و سطح فعالیت تأثیر میگذارد این اختلال یک انتخاب رفتاری نیست، بلکه یک تفاوت در عملکرد مغزی است.
سه دسته اصلی علائم ADHD
ADHD شامل سه خوشه علائمی است که باید به صورت مزمن حداقل ۶ ماه، در چندین محیط خانه، مدرسه، پارک و قبل از سن ۱۲ سالگی وجود داشته باشند.
1. بیشفعالی
این سطح از انرژی فراتر از شیطنت معمولی است و شامل موارد زیر است:
بیقراری مداوم مشکل در نشستن حتی برای مدت کوتاه، تکان دادن مداوم دست و پا، بازی با اشیاء روی میز.
تحرک بیش از حد: دویدن یا بالا رفتن از اشیاء در موقعیتهایی که مناسب نیست مثلاً در فروشگاه یا هنگام شام.
صحبت کردن بیش از حد و دشواری در بازی آرام: ناتوانی در شرکت در فعالیتهای آرام بدون ایجاد سر و صدا.
2.تکانشگری
ناتوانی در توقف و فکر کردن قبل از عمل کردن:
- پاسخ دادن به سؤالات قبل از اتمام پرسش.
- قطع کردن صحبت دیگران یا ورود ناگهانی به بازیها.
- مشکل در انتظار کشیدن نوبت.
3. نقص توجه
مشکل در حفظ تمرکز بر روی وظایف یا فعالیتهایی که نیاز به تلاش ذهنی مداوم دارند:
- از دست دادن جزئیات یا اشتباهات ناشی از بیدقتی در مدرسه.
- مشکل در دنبال کردن دستورالعملها یا اتمام تکالیف.
- به نظر میرسد که به حرفهای دیگران گوش نمیدهد.
- گم کردن مکرر وسایل مورد نیاز مانند مداد، کتاب، کلید.
تفاوت بین بیش فعالی و شیطنت
1. پایداری و تداوم:شیطنت طبیعی نیر متغیراست، وابسته به موقعیت و زمان در مقابل بیش فعالی مزمن و پایدار در اغلب موقعیتها می باشد.
2. کنترل رفتار:شیطنت طبیعی با یادآوری و تشویق قابل تعدیل است ولی بیش فعالی تنظیم دشوار است اغلب با وجود تلاش کودک، رفتار اصلاح نمیشود.
3. تمرکز :شیطنت طبیعی میتواند روی موضوعات مورد علاقه تمرکز کند،بیش فعالی و نقض توجه مشکل در حفظ تمرکز حتی بر روی بازیهای مورد علاقه می باشد.
4.تکانشگری :شیطنت طبیعی نیز میتواند گاهی اوقات قوانین را بشکنند ولی بیش فعالی پاسخهای ناگهانی، قطع کردن صحبتها، عدم توانایی در انتظار کشیدن است.
5.تأثیر بر زندگی : شیطنت طبیعی تأثیر منفی بلندمدت برعملکرد تحصیلی یا اجتماعی ندارد،بیش فعالی نیز باعث اختلال قابل توجه درعملکرد مدرسه، روابط دوستانه و وظایف روزمره میشود.
6.نیاز به محرک : کودکانی که شیطنت دارند اغلب فعال هستند تا خسته بشوند ولی کسی که به بیش فعالی دچار است فعالیت دارد زیاد حتی زمانی که خسته است یا محیط آرام است.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
تشخیص ADHD باید تنها توسط متخصصان سلامت روان روانشناس کودک، روانپزشک اطفال یا متخصص مغز و اعصاب کودکان انجام شود.
اگر رفتارهای زیر در کودک شما بیش از شش ماه ادامه داشت و به طور جدی در بیش از یک محیط مثلاً هم در خانه و هم در مدرسه مشکلساز بود، حتماً باید ارزیابی تخصصی صورت گیرد:
1. سینما، کلاس درس، شام، کاملاً بیقرار است.
2.تخریب عملکرد، نمرات تحصیلی به دلیل عدم توجه افت کرده است.
3. مشکلات اجتماعی، دوستان کمی دارد زیرا دائماً بازی دیگران را قطع میکند یا تکانشی عمل میکند.
4. واکنشهای شدید والدین، والدین احساس میکنند که با وجود تمام تلاشها، نمیتوانند رفتار کودک را مدیریت کنند و سطح استرس در خانواده بالاست.
نباید هر کودک پرانرژی را به ADHD مبتلا دانست استرس، تغییرات بزرگ زندگی، کمبود خواب، رژیم غذایی نامناسب و حتی روشهای تربیتی نادرست میتوانند علائمی شبیه به ADHD ایجاد کنند ارزیابی حرفهای این عوامل محیطی را نیز در نظر میگیرد.
سخن پایانی
یکی از مهم ترین تفاوت بیش فعالی و شیطنت در کودکان در این است که شیطنت رفتاری طبیعی و موقتی است اما بیش فعالی به عنوان اختلال عصبی رشدی با علائم پایدار مثل بی توجهی،تگانشگری و اختلال در عملکرد روزه است که نیازمند به ارزیابی تخصصی دارد.