سرطان پستان یکی از شایعترین سرطانها در میان بانوان در سراسر جهان است. اگرچه عوامل متعددی در بروز این بیماری نقش دارند اما یکی از مهمترین این عوامل وجود سابقه ابتلا در خانواده است. این موضوع میتواند نگرانیهای زیادی را برای افراد ایجاد کند؛ اما مهم این است که بدانیم داشتن سابقه خانوادگی به هیچ وجه به معنای محکومیت قطعی نیست بلکه زنگ خطری است که ما را به سمت مراقبتهای پیشگیرانه و تشخیص زودهنگام سوق میدهد.
آگاهی بخشی درباره چگونگی تأثیر سابقه خانوادگی بر خطر ابتلا، زمان شروع معاینات تخصصی و اقدامات مؤثر برای کاهش ریسک میتواند مسیر سلامتی شما را به شکل چشمگیری تغییر دهد.
سابقه خانوادگی سرطان پستان چیست؟
سابقه خانوادگی سرطان پستان به معنای ابتلای یکی از خویشاوندان نزدیک شما (مانند مادر، خواهر، دختر، عمه، خاله، مادربزرگ) به این سرطان است. این سابقه نشاندهنده آن است که ممکن است شما حامل ژنهای خاصی باشید که ریسک ابتلا را افزایش میدهند.
خطر ابتلای فردی به سرطان بر اساس تعداد و نوع خویشاوندان مبتلا متفاوت است:
- خطر متوسط: داشتن یک خویشاوند درجه اول (مادر یا خواهر) که در سنین بالا (پس از یائسگی) مبتلا شده است.
- خطر نسبتاً بالا: داشتن چندین خویشاوند مبتلا یا ابتلای یک خویشاوند درجه اول در سنین پایین (قبل از ۵۰ سالگی).
- خطر بالا: ابتلای دو یا چند خویشاوند درجه اول یا وجود سابقه سرطان پستان همراه با سرطان تخمدان در خانواده.
آیا داشتن سابقه خانوادگی به معنای ابتلای قطعی است؟
خیر؛ این مهمترین نکتهای است که باید به آن توجه کرد. اکثریت قریب به اتفاق زنان حتی آنهایی که سابقه خانوادگی دارند در طول زندگی خود به سرطان پستان مبتلا نخواهند شد.
داشتن سابقه خانوادگی صرفاً یک عامل خطر است نه یک حکم قطعی. عوامل خطر احتمال وقوع یک بیماری را افزایش میدهند اما وقوع آن را تضمین نمیکنند. سبک زندگی، رژیم غذایی، محیط نیز نقشهای بزرگی ایفا میکنند.
هدف از آگاهی نسبت به سابقه خانوادگی این است که برنامهریزی پزشکی خود را به شکلی فعالتر و زودتر تنظیم کنید تا در صورت بروز هرگونه تغییر ناخواسته در بدن آن را در مراحل اولیه شناسایی نمایید.
نقش ژنتیک و جهش های ارثی
برخی از افزایش ریسکها به دلیل وجود جهشهای ژنتیکی است که از والدین به فرزندان منتقل میشود. دو مورد از شناختهشدهترین این جهشها ژنهایBRCA1 و BRCA2 هستند.
به طور طبیعی ژنهای BRCA مانند ترمزهای ایمنی عمل میکنند؛ آنها به ترمیم آسیبهای DNA کمک میکنند و جلوی رشد بیقاعده سلولها را میگیرند. وقتی در این ژنها جهش رخ میدهد کارایی این «ترمز» کاهش مییابد و احتمال تبدیل سلولهای سالم به سلولهای سرطانی بیشتر میشود.
زنانی که حامل جهش در این ژن ها هستند در طول عمر خود با افزایش قابل توجه خطر ابتلا به سرطان پستان و تا حدی سرطان تخمدان روبهرو میشوند. این موضوع به معنای ابتلای قطعی نیست اما احتمال را بالا میبرد اما البته غربالگریهای منظم و اقدامات پیشگیرانه میتوانند این ریسک را به شدت مدیریت کنند.
چه زمانی باید غربالگری را شروع کرد؟
اگر سابقه خانوادگی شما نشاندهنده ریسک بالا باشد برنامه غربالگری شما باید متفاوت از افراد عادی جامعه باشد. توصیههای عمومی برای شروع ماموگرافی از سن ۴۰ تا ۴۵ سالگی است اما برای افراد دارای ریسک بالا این زمان زودتر فرا میرسد:
شروع زودتر
غربالگری باید ۱۰ سال زودتر از سن ابتلای اولین فرد درجه اول خانواده آغاز شود.
مثال: اگر مادر شما در سن ۴۸ سالگی مبتلا شده است شما باید غربالگری را از سن ۳۸ سالگی شروع کنید.
شروع در سن ۴۰ سالگی
اگر هیچ سابقه خانوادگی زودرس ندارید باید برنامه غربالگری منظم خود را از سن ۴۰ سالگی آغاز کنید.
روش های غربالگری و تشخیص زود هنگام
تشخیص زودهنگام کلید موفقیت در درمان است. افرادی که سابقه دارند باید ترکیبی از روشهای زیر را به طور منظم دنبال کنند:
- معاینه بالینی منظم توسط پزشک: پزشک با لمس دقیق پستانها و ناحیه زیر بغل به دنبال هرگونه توده یا تغییر غیرعادی میگردد.
- ماموگرافی: این روش تصویربرداری استاندارد طلایی برای شناسایی تغییرات میکروسکوپی در بافت پستان است که هنوز قابل لمس نیستند. برای افراد با سابقه خانوادگی ممکن است نیاز به ماموگرافیهای سهبعدی (توموسنتز) باشد.
- سونوگرافی: برای زنانی که بافت پستان متراکمی دارند (که در ماموگرافی تشخیص را دشوار میکند) سونوگرافی میتواند مکمل خوبی باشد.
- MRI: این روش حساسترین روش تصویربرداری است و معمولاً برای زنانی توصیه میشود که ریسک بسیار بالایی دارند.
انتخاب نوع و فواصل غربالگری باید بر اساس نظر پزشک معالج و شرایط فردی هر شخص انجام شود.
برای بانوانی که سابقه خانوادگی دارند انجام بررسیهای تشخیصی منظم نقش مهمی در پایش سلامت پستان و تشخیص زودهنگام دارد. دکتر آلاله رجب زاده متخصص رادیولوژی و سونوگرافی و فلوشیپ تصویربرداری پستان با ارائه خدمات تخصصی سونوگرافی پستان در لاهیجان و بهرهگیری از تجهیزات بهروز امکان ارزیابی دقیقتر و پیگیری مطمئن وضعیت سلامت پستان را فراهم میکند.
علائم هشداردهنده پستان
اگرچه غربالگری منظم حیاتی است اما شما خودتان نیز باید مراقب تغییرات بدن خود باشید و هر یک از موارد زیر را بلافاصله با پزشک در میان بگذارید:
- وجود توده یا سفتی جدید در پستان یا زیر بغل که قبلاً وجود نداشته است.
- تغییر در اندازه یا شکل پستان.
- تغییر در پوست پستان (مانند فرورفتگی، پوسته پوسته شدن یا ظاهر پوست پرتقالی).
- ترشحات غیرمعمول و خود به خودی از نوک پستان، به خصوص اگر خونی باشد.
- تغییر شکل یا فرورفتگی نوک پستان.
راهکار های کاهش خطر ابتلا
حتی با وجود سابقه ژنتیکی انتخابهای سبک زندگی سالم میتوانند به طور قابل توجهی ریسک کلی شما را کاهش دهند یا شروع بیماری را به تأخیر بیندازند:
- حفظ وزن سالم: چاقی به ویژه پس از یائسگی ریسک ابتلا به سرطان را افزایش میدهد.
- فعالیت بدنی منظم: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته توصیه میشود.
- کاهش مصرف الکل: مصرف الکل حتی در مقادیر کم با افزایش ریسک سرطان مرتبط است.
- تغذیه متعادل: رژیم غذایی سرشار از میوهها، سبزیجات و غلات کامل و محدود کردن مصرف گوشتهای فرآوریشده.
- شیردهی: اگر قصد بچهدار شدن دارید،شیردهی طولانی مدت میتواند ریسک را اندکی کاهش دهد.
نقش مشاور ژنتیک در ارزیابی ریسک سرطان
اگر در خانواده شما سابقه ابتلا وجود دارد مراجعه به مشاور ژنتیک امری ضروری است. مشاور ژنتیک با بررسی دقیق شجرهنامه شما و ارزیابی ریسکهای احتمالی میتواند تشخیص دهد که آیا انجام آزمایشهای ژنتیکی برای شما لازم است یا خیر.
اگر مشخص شود که شما حامل جهش هستید پزشک میتواند روش های پیشگیری قویتری را اتخاذ کند از جمله:
- شروع غربالگری در سن بسیار پایینتر.
- استفاده از MRI به عنوان روش اصلی غربالگری.
- بررسی گزینههای شیمیدرمانی پیشگیرانه (شیمیدرمان پروفیلاکتیک) یا جراحیهای کاهنده ریسک (مانند ماستکتومی پیشگیرانه) در موارد بسیار پرخطر و پس از مشورت کامل.
سخن پایانی
داشتن سابقه سرطان پستان در خانواده موضوع مهمی است که نباید آن را ساده گرفت اما قرار نیست به نگرانی دائمی تبدیل شود. امروزه علم پزشکی این امکان را فراهم کرده است که با غربالگری منظم، مشاوره تخصصی و انتخاب سبک زندگی سالم ریسک ابتلا بهطور دقیق ارزیابی و بهدرستی مدیریت شود. آگاهی از وضعیت سلامت و پیگیری منظم پزشکی نقش کلیدی در تشخیص زودهنگام و افزایش شانس درمان موفق دارد.